- قر پرەزيدەنتىنىڭ بيىلعى جولداۋىنىڭ ەلىمىز ءۇشىن ماڭىزىن, ءوزىڭىز قالاي قابىلداعانىڭىزدى جانە بيىلعى جولداۋدا كوتەرىلگەن ماسەلەلەردىڭ ەرەكشەلىگىن اتاپ وتسەڭىز؟
- بىرىنشىدەن, راسىمەن بيىلعى جولداۋدىڭ ەرەكشەلىگى – ستراتەگيالىق ماڭىزى بار قۇجات ەكەندىگىندە. سول سەبەپتەن قاشاندا ءبىز بۇل قۇجاتتان كوپ جاڭالىق, كوپ وزگەرىس كۇتەمىز. بيىلعى جىلى دا بىرنەشە وتە ماڭىزدى, اسىرەسە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋعا بايلانىستى جاڭالىقتار ايتىلدى. ونىڭ ىشىندە, مىسالى, باس پروكۋراتۋرا تۋرالى: بۇل ورگان ەندى بيزنەستى قاداعالاپ عانا قويماي, قىزمەتىن ينۆەستورلاردى قورعاۋعا باعىتتاماق. ياعني, قازىرگى كەزدە ينۆەستورلار باس پروكۋراتۋرادان تىكەلەي كومەك تابا الادى.
تسيفرلاندىرۋ سياقتى جاڭا باعىتتار تەك ەكونوميكا مەن كاسىپكەرلەرگە عانا ەمەس, جالپى ەلىمىزدىڭ ومىرىنە, مەملەكەتىمىزدىڭ دامۋىنا اسەر ەتەتىن تەتىك. پرەزيدەنت ونى تولىققاندى ەنگىزۋگە, قولدانۋعا تاپسىرما بەرىپ وتىر. بۇل, راسىندا دا, بارشا ۇردىستەرىمىزگە, دامۋىمىزعا قاتتى سەرپىن بەرۋگە ءتيىس باستامالار. ونىڭ ىشىندە جاساندى ينتەللەكت, تسيفرلاندىرۋ, كريپتوۆاليۋتالاردى پايدالانۋ, «تسيفرلىق سيتي» قۇرۋ سياقتى تاپسىرمالار جاريا ەتىلدى.
بيىلعى جولداۋدىڭ ەرەكشەلىگى – وسىنداي مازمۇندى باستامالاردىڭ كوپتىگىندە.
نەگىزىندە بىرنەشە جىل بۇرىن, مىسالى 2022–2023 جىلدارى دا ادىلەتتى ەكونوميكا قۇرۋدا جەكە مەنشىك بانكتەردىڭ ورنى ەرەكشە بولۋى كەرەك دەپ تاپسىرما بەرىلگەن. بانكتەردىڭ ەكونوميكانى, بيزنەستى, كاسىپكەرلەردى, شاعىن جانە ورتا بيزنەستى قارجىلاندىرۋدى بەلسەندىرۋگە ارنالعان تاپسىرمالار بۇرىن دا ايتىلدى. ەندى بانكتەردىڭ جۇمىسى تۋرالى زاڭدى دۇرىستاپ قاراستىرۋ تاپسىرىلدى. ياعني, ەندى بانكتەردىڭ ءرولى تەك ءوز اكتسيونەرلەرى ءۇشىن پايدا تابۋ عانا ەمەس, سونىمەن قاتار, زاڭ تالابى بويىنشا ەل ەكونوميكاسىنداعى ءرولىن كۇشەيتۋ بولماق.
ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتاردىڭ جۇمىسىن ءتيىستى دەڭگەيگە شىعارۋ تاپسىرماسى وتە ورىندى. مۇنداي ايماقتار ءاربىر وبلىستا, ءاربىر قالانىڭ جانىندا بولسا دا, ولاردىڭ ەكونوميكامىزعا ىقپالى ءالى جەتكىلىكتى دارەجەگە شىققان جوق.
ونەركاسىپ ساياساتىن ءبىر جۇيەگە كەلتىرۋ تۋرالى تاپسىرما دا وتە ورىندى. سيرەك مەتالداردى شىعارۋ ماسەلەسى بۇرىننان كوتەرىلىپ كەلەدى. بۇرىنعى كەزدە ءبىزدىڭ ءىرى شيكىزات شىعاراتىن «قازاقمىس», «كازتسينك», ERG, KazMinerals سەكىلدى كومپانيالارمىز نەگىزىنەن ءداستۇرلى قارا جانە ءتۇستى مەتالدارمەن جۇمىس ىستەپ كەلگەن. سوڭعى بىرنەشە جىلدا بۇكىل الەمدە سيرەك مەتالدارعا سۇرانىس كۇرت ءوسىپ وتىر. سەبەبى, بۇل مەتالداردى پايدالانۋ ارقىلى جاڭا تەحنولوگيالار, ونىڭ ىشىندە IT تەحنولوگيالار دامىپ كەلەدى. سول سەبەپتەن پرەزيدەنت وسى جولى سيرەك مەتاللۋرگيانى دامىتۋعا تاپسىرما بەردى. كەمىندە ءۇش جاڭا ءىرى ونەركاسىپ اشۋ مىندەتتەلدى.
اتوم ەنەرگەتيكاسىنا كەلەر بولساق, تەك قانا رەسەي كومپانياسىمەن ەمەس, سونىمەن قاتار, قىتاي سەرىكتەستەرىمەن دە بايلانىستا بولىپ, تاعى ەكى ستانتسيا اشۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى.
«اق جول» پارتياسى دا بيىل سيرەك مەتالدار جايىندا ۇكىمەتكە دەپۋتاتتىق ساۋال جولداعان بولاتىن. پرەزيدەنت ازىق-ت ۇلىك وندىرىسىندەگى جاعدايدى قاتتى سىنعا الدى. بۇل پىكىردى ءبىز قولدايمىز. سەبەبى, كەيبىر دۇكەندەرگە كىرسەڭىز, ءوزىمىزدىڭ وتاندىق ءونىمنىڭ ۇلەسى ءماز ەمەس. اسىرەسە, ءسۇت پەن ەت ونىمدەرىنىڭ كوبى رەسەيدەن نەمەسە بەلارۋستەن اكەلىنەدى. ال, نەگىزىندە قازاقستاننىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىندا ازىق-ت ۇلىك وندىرەتىن كاسىپورىندار بار. بىرنەشە كومپانيانى اتاپ ايتۋعا بولادى: مىسالى, «كۋبلەي» زاۋىتى نەمەسە كوكشەتاۋداعى ءسۇت زاۋىتى جانە باسقا دا ءوندىرىس ورىندارى. بىراق مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ جەتكىلىكسىز بولعاندىقتان, قازىر ءبىز ولاردىڭ ونىمدەرىنىڭ نارىقتا ەكىنشى قاتاردا تۇرعانىن كورىپ وتىرمىز. بۇل جاعدايدى مىندەتتى تۇردە وزگەرتۋىمىز كەرەك.
پرەزيدەنت كەدەن سالاسىن رەفورمالاۋ تۋرالى دا ايتتى. بيىلعى جازدا «اق جول» پارتياسىنىڭ دەپۋتاتتارى بارشا ايماقتاردى ارالاپ, سەمەيدە, قورعاستا بولعانىمدا, كاسىپكەرلەر مەن تاسىمالداۋشىلاردىڭ نارازىلىقتارىن ءجيى كوردىم. اسىرەسە, كەدەن بەكەتتەرىنىڭ جۇمىسىنا بايلانىستى كوپ شاعىم بار. وسىعان بايلانىستى ءبىزدىڭ فراكتسيا دەپۋتاتتارى اباي وبلىسىنداعى «باقتى» كەدەن بەكەتىنە بارىپ, كاسىپكەرلەردىڭ ءوتىنىشى بويىنشا جۇمىستىڭ جاعدايىمەن تانىسىپ, ماسەلەنى تالقىلاۋدى جوسپارلادى. پرەزيدەنتتىڭ شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ دامۋىنا ەرەكشە نازار اۋدارعانىن قولدايمىز. ونىڭ ىشىندە سالىق كودەكسىنىڭ اكىمشىلەندىرۋىن كاسىپكەرلەردىڭ مۇددەسىنە ساي ەتۋ قاجەتتىگىن ەرەكشە اتاپ وتكىمىز كەلەدى. ەسىڭىزدە بولسا, «اق جول» فراكتسياسى ناقتى سەبەپتەرمەن سالىق كودەكسىنە قارسى داۋىس بەرگەن بولاتىنبىز. ال پرەزيدەنتتىڭ جاڭا سالىق كودەكسىن قولدانۋ اياسىندا سالىقتىق اكىمشىلەندىرۋدى دۇرىستاۋ تۋرالى, ونى كاسىپكەردىڭ مۇددەسىنە جانە كاسىپكەرلىك كودەكسىنە ساي كەلتىرۋ تۋرالى تاپسىرماسىن ءبىز تولىق قولدايمىز جانە ءوزىمىزدىڭ ناقتى ۇسىنىستاردى بىردەن جاريالادىق. جولداۋدان ءبىر كۇننەن كەيىن ماجىلىستەگى جالپى وتىرىستا وسى ماسەلە جونىندە ارنايى دەپۋتتاتتىق ساۋال جولدادىق.
پرەزيدەنت دامۋ ينستيتۋتتارىنىڭ جۇمىسىن وزگەرتۋگە توقتالدى. بۇرىن بۇل ينستيتۋتتار كوبىنە وزدەرىنە جاقىن كاسىپكەرلەرگە قولداۋ كورسەتسە, ەندى جالپى بۇكىل شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە پايدالى بولۋعا ءتيىس. كۆازيمەملەكەتتىك كومپانيالاردىڭ ەكونوميكاعا ارالاسۋىن شەكتەۋ تۋرالى تاپسىرماسى دا وتە ورىندى. بۇل باستامالاردىڭ بارلىعى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋعا دۇرىس ىقپال ەتەدى دەپ سانايمىز.
سونىمەن بىرگە, بيىلعى جولداۋدىڭ ەرەكشەلىگى – ساياسي جۇيەگە ۇسىنىلعان وزگەرىستەر. ءبىر پالاتالى پارلامەنتكە كوشۋ, سەناتتى قىسقارتۋ ماسەلەسى جانە كەلەشەكتە دەپۋتاتتاردى تەك پارتيالىق ءتىزىم ارقىلى سايلاۋ ۇسىنىلدى. پرەزيدەنت توقاەۆ ەشقاشان تاعدىرشەشتى وزگەرىستەردى اياق استىنان ۇسىنبايدى. بۇرىنعى بيلىك تۇسىندا كونستيتۋتسياعا نەمەسە باسقا دا اسا ماڭىزدى ماسەلەلەرگە قاتىستى وزگەرىستەر ءدال قابىلدانار الدىندا جاريالانىپ, حالىق تالقىلاپ ۇلگەرمەستەن قابىلداناتىن. ال بۇل جولى پرەزيدەنت ماسەلەنى حالىق نازارىنا شىعارىپ, ءبىر جىل بويى تالقىلاۋعا مۇمكىندىك بەرىپ وتىر. بۇل توقاەۆتىڭ اشىق ساياسات جۇرگىزۋگە دايىن ەكەنىن كورسەتەدى. رەفەرەندۋم 2027 جىلعا جوسپارلانىپ وتىر.
«اق جول» پارتياسى 2017 جىلى نازارباەۆتىڭ تۇسىندا كونستيتۋتسياعا وزگەرىستەر ۇسىنىلعاندا دا سەناتتى قىسقارتۋ جانە ءبىر پالاتالى پارلامەنتكە كوشۋ تۋرالى رەسمي ۇسىنىس جاسادى. ول كەزدە بۇل ۇسىنىسقا بيلىك قارسى بولدى. بىراق ءبىز ءوز پىكىرىمىزدە قالدىق جانە ونى ۇنەمى كوتەرىپ كەلدىك. سوندىقتان بۇل باستامانى قولدايمىز.
باستى سەبەپتەردىڭ ءبىرى: سەنات – فەدەراتيۆتى مەملەكەتتەرگە ءتان جۇيە. رەسەي, امەريكا سياقتى ەلدەردە جەرگىلىكتى فەدەراتسيا مۇشەلەرى ءوز زاڭدارىن, ءوز تارتىپتەرىن, ازاماتتارعا كورسەتىلەتىن قىزمەتتەردى وزدىگىنشە رەتتەۋگە قۇقىلى. ال ءبىز ۋنيتارلى مەملەكەت بولعاندىقتان, زاڭدارىمىز بىرىڭعاي, ءتارتىبىمىز بىردەي, ازاماتتارىمىز التايدان اتىراۋعا دەيىن قاي وڭىردە تۇرسا دا, قۇقىقتارى مەن جاعدايلارى بىردەي بولۋى ءتيىس. سول سەبەپتەن ەكى پالاتالى پارلامەنتتىڭ قاجەتى جوق. بۇرىن سەنات كوپپارتيالى ءماجىلىس ۇستىنەن قاداعالاۋشى ورگان رەتىندە جۇمىس ىستەدى. ءماجىلىس قابىلداعان زاڭ جوبالارىندا بيلىككە ۇنامايتىن نورمالار بولعان جاعدايدا, شەنەۋنىكتەر سەناتتىڭ قۇزىرەتىن پايدالانىپ, سول نورمالاردى زاڭنان الىپ تاستاۋعا نەمەسە توقتاتۋعا مۇمكىندىك الاتىن. مۇنداي مۇمكىندىك بولماۋعا ءتيىس, كوپپارتيالى پارلامەنت ءوز سايلاۋشىلارىنىڭ پىكىرىنە ساي قانداي شەشىمدەرگە كەلسە, سول نورمالار تىكەلەي پرەزيدەنتتىڭ قارالاستىرىلۋىنا جەتۋى ءتيىس. سەبەبى, زاڭ تەك قانا پرەزيدەنت قول قويعاننان كەيىن قابىلداندى دەپ ەسەپتەلەدى.
ءبىر پالاتالى پارلامەنتكە كوشۋ – ۋنيتارلى مەملەكەت قاعيداسىنا ساي كەلەدى جانە كوپپارتيالى پارلامەنتتىڭ شەشىمدەرىنە توسقاۋىل قويمايدى. ال دەپۋتاتتاردى تەك پارتيالىق ءتىزىم ارقىلى سايلاۋ – پارتيالاردىڭ ءرولىن كۇشەيتىپ, ىقپالىن ارتتىرادى. «اق جول» پارتياسى تالاي سايلاۋدان وتكەن تاجىريبەسىندە كورگەنىمىزدەي, ءبىر مانداتتى سايلاۋدا كوبىنە بيلىك قولداعان كانديداتتار جەڭەدى. مىسالى, 2023 جىلعى سايلاۋدا «امانات» پارتياسى پروپورتسيونالدى جۇيە بويىنشا (پارتيا تىزىمىمەن) 54% داۋىس جيناسا (69 ورىننىڭ 40-ى), ماجوريتارلى ء(بىر مانداتتى) جۇيە بويىنشا بىردەن 76% ورىنعا يە بولدى (29-دىڭ 22-ءسى). ياعني, بىرمانداتتىق وكرۋگتەردە بيلىك پارتياسى 22% ارتىق ماندات الدى. جانە دە بۇل تەك ءبىزدىڭ ەرەكشەلىك ەمەس, مىسالى رەسەيدە دە الدىڭعى مەملەكەتتىك دۋما سايلاۋىندا پروپورتسيونالدى جۇيە بويىنشا «ەدينايا روسسيا» 49 پايىز جيناپ (تاعى ءتورت پارتيانى وتكىزدى), ال بىرمانداتتىق وكرۋگتەردە سول پارتيا مانداتتاردىڭ 90 پايىزىن يەلەندى. ياعني, ءبىر مانداتتى جۇيە بيلىكتىڭ پايداسىنا كوبىرەك قىزمەت ەتەدى.
سونىمەن قاتار ءبىر مانداتتىق سايلاۋدا جەڭىسكە جەتۋ ءۇشىن ۇمىتكەر 50 پايىزدان استام داۋىس الۋى ءتيىس. دەمەك كوپشىلىكپەن كەلىسپەيتىن وزىندىك پىكىرى بار ادامدار, قانشالىقتى ءبىلىمدى, تاجىريبيەلى, مىقتى بولسا دا ماجوريتارلى ء(بىرمانداتتى) جۇيەدە پارلامەنتكە وتە المايدى. ال دەموكراتيا – تەك كوپشىلىكتىڭ تاڭداۋى عانا ەمەس, بۇل, سونىمەن بىرگە, وزىندىك پىكىرى بار ازاماتتارعا مەملەكەت دامۋىنا ءوز ۇلەسىن قوسۋعا مۇمكىندىك بەرۋ. مۇنداي مۇمكىندىكتى تەك پروپورتسيونالدى, ياعني, پارتيالىق ءتىزىم بويىنشا سايلاۋ جۇيەسى بەرەدى.
بۇل تەك ءبىزدىڭ پىكىرىمىز ەمەس, ەۋروپا كەڭەسىنىڭ ۆەنەتسيالىق كوميسسياسىنىڭ «دەموكراتيالىق پارلامەنتتەگى وپپوزيتسيانىڭ ءرولى تۋرالى» بايانداماسىندا دا, «پروپورتسيونالدى جۇيەمەن پارتيالىق ءتىزىم ارقىلى وتەتىن جۇيە قوعام مۇددەسىن كەڭىرەك قامتيدى» دەپ كورسەتىلگەن.
دەمەك, پارتيالىق ءتىزىم – دەموكراتياعا كوبىرەك مۇمكىندىك بەرەدى. سوندىقتان, «اق جول» پارتياسى پرەزيدەنتتىڭ ۇسىنىستارىن قولدايدى. بۇل ماسەلەنىڭ تۇپكىلىكتى شەشىمىن حالىق رەفەرەندۋم ارقىلى قابىلداۋى ءتيىس. پارتيامىز رەفەرەندۋمعا دەيىنگى كەزەڭدە وسى جۇيەنىڭ ارتىقشىلىقتارىن كورسەتۋگە بار كۇشىن سالادى.
- جي مينيسترلىگى قۇرىلسىن دەگەن ۇسىنىس بار. ءسىز بۇل ۇسىنىستى قالاي باعالايسىز؟ ونىڭ فۋنكتسيالارى مەن جاۋاپكەرشىلىكتەرى قالاي بولۋى كەرەك دەپ ويلايسىز؟
- بۇل ەكىنشى ماسەلە, قازىرگى كەزدە تسيفرلىق دامۋ مينيسترلىگى بار. ەندى پرەزيدەنت ونىڭ قۇزىرەتىن كەڭەيتەيىن دەپ جاتىر. سەبەبى, مەملەكەتتىك قىزمەت, مەملەكەت باسقارۋ, قوعامدىق دامۋ, ەكونوميكانىڭ كوتەرىلۋى سياقتى كوپتەگەن سالالاردا جي مۇمكىندىكتەرىن تولىق پايدالانامىز دەپ جوسپارلاپ وتىرمىز. ارينە, بۇل كەزدە مەملەكەت تاراپىنان ءبىر ۇيلەستىرۋشى بولۋ كەرەك, بۇل ماسەلەنى 3-4 رەت پارلامەنتتە كوتەرگەن بولاتىنبىز. تسيفرلاندىرۋ ءۇردىسىنىڭ بارىسىندا جەرگىلىكتى ورگاندار, ۇكىمەتتەگى جەكە-جەكە ۆەدومستۆولار ارقايسىسى ءوزىنىڭ جۇيەسىن قالىپتاستىرىپ, وعان ميللياردتاپ اقشا جۇمسادى, بىراق بۇل جۇيەلەر ءوزارا ءبىر جۇيەگە كەلتىرىلمەگەننەن كەيىن ناتيجەسىز بولىپ شىقتى. سول سەبەپتى بىرىڭعاي ۇيلەستىرۋشى بولۋ كەرەك, ءبىز بۇل يدەيانى قولدايمىز, بۇل جۇمىستى ءبىر پلاتفورماعا توعىستىرۋ تۋرالى ۇسىنىس تا جاسادىق. تسيفرلاندىرۋ جي-ءتى قولدانۋ جۇمىستارىن قالىپتاستىرۋ كەرەك دەپ سانايمىز. بۇل جەردە مينيسترلىككە ءتيىستى مۇمكىندىكتەر بەرۋىمىز كەرەك, ايتپەسە, بىزدە ءاربىر مينيستر, ءاربىر اكىم تسيفرلاندىرۋعا ارنالعان بيۋدجەتتىك ميلياردتاردى وزىنشە قولدانىپ, اقىر اياعىندا ولاردىڭ پلاتفورمالارى جەكە-جەكە سالالارعا عانا پايدالى, ياعني, ورتاق جۇيەگە كەلتىرىلمەگەن. سوندىقتان, جي قولدانۋ جۇيەسىن ءبىر تارتىپكە, ءبىر قالىپقا كەلتىرۋىز قاجەت. مەنىڭشە, مينيسترلىكتىڭ جۇمىسى وسى بولۋ كەرەك.
- وبلىستار مەن اۋىلدارداعى تسيفرلىق ينفراقۇرىلىم, بايلانىس قىزمەتتەرى, ينتەرنەت ساپاسى سياقتى ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن دەپۋتات رەتىندە قانداي شەشىمدەر ۇسىناسىز؟
- اۋىلدىق جەرلەردە جاساندى ينتەللەكت پەن تسيفرلىق تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ قانشالىقتى قولجەتىمدى بولادى دەگەن سۇراق ورىندى. جاقىندا وپتيكالىق تالشىقتى بايلانىس تارتۋ تۋرالى زاڭ قابىلدانىپ, وعان بيۋدجەت ءبولىندى. بىراق شىنىن ايتساق, بۇل ماسەلە بويىنشا ءوز پىكىرىم بار. سەبەبى كەيبىر اۋىلدارىمىزدى ءبىز ءالى اۋىز سۋمەن, جولمەن, باسقا دا الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىممەن ءتيىستى دەڭگەيدە تولىق قامتي الماي وتىرمىز. جاساندى ينتەللەكت پەن تسيفرلاندىرۋ ماسەلەسىنە دەيىن الدىمەن الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىمدى شەشۋىمىز كەرەك. سودان سوڭ جاساندى ينتەللەكت پەن تسيفرلاندىرۋدىڭ كەزەگى كەلەدى.
جاساندى ينتەللەكتكە كەلسەك, بالالاردى مەكتەپتەن باستاپ وسىعان وقىتۋ قاجەت. ءتۇرلى پاندەر ەنگىزىپ, جۇيەلى ۇيلەستىرۋ كەرەك. جي اۋىل شارۋاشىلىعىندا دا, وندىرىستە دە, بيزنەستە دە قولدانىلا الادى. بىراق بۇل جۇمىستى جوسپارلى, جۇيەلى تۇردە دامىتۋىمىز قاجەت.
- جولداۋدا «ينۆەستيتسيالارعا تاپسىرىس» مودەلى تۋرالى ايتىلعان. بۇل مودەلدىڭ اشىقتىعى مەن تيىمدىلىگىن قالاي قامتاماسىز ەتۋ كەرەك دەپ ويلايسىز؟
- ينۆەستيتسيا دەگەنىمىز — ادامنىڭ, ياعني, ينۆەستورلاردىڭ, كومپانيالاردىڭ شەشىمى. ولار قاشان ينۆەستيتسيا قۇيادى؟ ولارعا ىڭعايلى, تابىستى جاعداي جاسالعاندا عانا. بۇل جەردە سالىق ساياساتى دا ولار ءۇشىن پايدالى بولۋى قاجەت. الدىمەن ينفراقۇرىلىممەن قامتۋىمىز كەرەك. مىسالى, شالعاي جەردە ورنالاسقان وڭىردە پايدالى رەسۋرستار بولىپ, وعان جەتەتىن جول جوق بولسا, قاجەتتى ەلەكتر قۋاتى تارتىلماسا, جۇمىس ىستەيتىن ادامدارعا جاعداي جاسالماسا, ارينە, ول جاققا ينۆەستيتسيا ەشقاشان سالىنبايدى.
سول ءۇشىن تابيعي بايلىق تۋرالى ايتساق, الدىمەن بارلاۋدى دۇرىس جولعا قويۋىمىز كەرەك سياقتى. جەرىمىزدىڭ قاي جەرىندە قانداي مۇمكىندىكتەر بارىن زەرتتەپ, ونى ناسيحاتتاۋىمىز قاجەت. بۇل جەردە مەملەكەتىك ورگاندارىنىڭ ءرولى بولەك, دۇرىستاپ كورسەتىپ, ينۆەستورلاردى شاقىرۋىمىز كەرەك. بىراق, شاقىرۋمەن شەكتەلمەي, ناقتى جاعداي جاساۋىمىز قاجەت. سەبەبى, سوڭعى كەزدە ءبىز ءتۇرلى پرەزەنتاتسيالار جاساپ, شاقىرۋدى ۇيرەنىپ الدىق, ال ينۆەستورلار كەلىپ, ءوزىمىزدىڭ بيۋروكراتتارمەن كوپ ۋاقىت جوعالتقاننان كەيىن ءبارىن تاستاپ, نە وزبەكتەرگە, نە قىرعىزدارعا, نە رەسەيگە كەتىپ قالىپ جاتىر.
جولداۋدا ايتىلعان «ينۆەستيتسيالارعا تاپسىرىس» مودەلى دە ماڭىزدى. بۇل مودەلدىڭ تابىستى بولۋى ءۇشىن اشىقتىق پەن تيىمدىلىك قاجەت. بىراق ەڭ باستىسى – ۇلتتىق مۇددەنى ۇمىتپاۋ. سەبەبى, بۇرىن ءىرى مۇناي-گاز جوبالارى قازاقستانعا پايداسى از شارتتارمەن جاسالعان. مۇنداي قاتەلىكتى قايتالاماۋىمىز قاجەت.
ياعني, بۇل جولى ينۆەستورلاردى شاقىرعاندا, ولارعا بارشا ءتيىستى جاعداي جاساپ, بىراق كونستيتۋتسيامىزعا ساي, جەر مەن ەل قويناۋىنىڭ شىن يەسى — قازاق حالقى ەكەنىن ەستەن شىعارماۋىمىز قاجەت. ەكونوميكامىزدى دامىتۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن ۇلتتىق مۇددەمىزگە ساي قادام جاساۋىمىز كەرەك دەپ سانايمىز.
